Listopad 27, 2018

W jaki sposób mówić o zmianach klimatycznych

Hits: 105

W jaki sposób mówić
o zmianach klimatycznych w ramach edukacji globalnej?

Deficyt wody, fale upalów, rozprzestrzenianie się chorób zakaźnych, susze, zagrożenie dla bezpieczeństwa żywnościowego, podtopienia, ginące gatunki roślin i zwierząt, erozja gleb, przymusowe migracje związane ze zmianami środowiska to tylko wybrane problemy, które omawiamy w ramach zajęć z edukacji globalnej. Każdy z wymienionych tematów jest na tyle obszerny, że warto poświęcić mu oddzielne zajęcia. Gdybyśmy jednak chcieli opowiedzieć o nich w ramach jednego bloku i szukali dla nich wątku wspólnego, to znajdziemy go analizując źródło wspomnianych problemów jakim są zmiany klimatyczne.

Jak wiemy, zmiany klimatyczne obejmują zarówno stopniowe procesy wzrostu średnich temperatur, podnoszenia poziomu mórz, zakwaszenia oceanów, degradacji lasów, utraty bioróżnorodności oraz postępującego upustynnienia, jak i nagłe, ektremalne zjawiska pogodowe w postaci burz, powodzi, upałów, susz i pożarów. Ich główną przyczyną jest emisja gazów cieplarnianych i koncentracja dwutlenku węgla w atmosferze spowodowana działalnością człowieka. Dostrzegając powagę problemu Organizacja Narodów Zjednoczonych uczyniła powstrzymanie tempa zmian klimatycznych jednym z kluczowych Celów Zrównoważonego Rozwoju (cel 13).

Podział świata na globalną Północ i globalne Południe

Skutki zmian klimatycznych są odczuwalne na całym świecie, jednak szczególnie dotknięte są nimi kraje globalnego Południa. W związku z tym w ramach edukacji globalnej poszukujemy odpowiedzi na następujące pytania:

1) Co powoduje, że to mieszkańcy globalnego Południa najsilniej odczuwają skutki zmian klimatycznych?

2) Czy i w jaki sposób mieszkańcy Północy przyczynili się do obecnych warunków życia mieszkańców Południa?

3) Jakie działania możemy podejmować na rzecz poprawy sytuacji?

Warto zaznaczyć, że przedmiotem dyskusji powinna być odpowiedź na każde z nich. Nie wystarczy zatem stwierdzenie, że powodem dla którego mieszkańcy Południa najsilniej odczuwają skutki zmian klimatycznych jest fakt, iż jako kraje rozwijające się nie dysponują pełnią środków umożliwiających skuteczne poradzenie sobie np. z negatywnymi skutkami ekstremalnych zmian pogodowych. W takim przypadku ograniczylibyśmy się do samego stwierdzenia istnienia określonego zjawiska (zmiany klimatyczne) i jego skutków (szczególnie widocznych na Południu). Tymczasem, co warto przypomnieć, edukacja globalna zajmuje się badaniem zarówno przyczyn, jak i skutków zjawisk zachodzących we współczesnym świecie. Równie istotna jest zatem odpowiedź na pytanie drugie – czy historyczne i współczesne działania mieszkańców Północy wpływają na warunki życia mieszkańców Południa i ich możliwość poradzenia sobie ze skutkami zmian klimatycznych? Odpowiedź na pytanie trzecie jest z kolei stałym elementem zajęć z edukacji globalnej, niezależnie od omawianego tematu. W edukacji globalnej chodzi bowiem nie tylko o dostarczenie wiedzy na temat określonego problemu współczesnego świata, ale i przekonanie naszych odbiorców do podjęcia konkretnych działań na rzecz zrównoważonego rozwoju.

Najlepszym punktem wyjścia do dyskusji na temat zmian klimatycznych jest, moim zdaniem, analiza danych dotyczących światowej emisji dwutlenku węgla z podziałem na kraje. Uważne przyjrzenie się statystykom prowadzi do wniosku, że największymi emitentami dwutlenku węgla w przeliczeniu na liczbę mieszkańców są kraje najbogatsze. Dotyczy to zarówno obecnych danych, jak i obserwacji dotyczących okresu od rewolucji przemysłowej. Warto przy tym podkreślić, że emisja gazów cieplarnianych w krajach rozwijających się związana jest głównie z przenoszeniem tam produkcji z państw należących do globalnej Północy.

Globalne współzależności

Istotnym elementem edukacji globalnej jest uświadamianie istnienia zjawisk i współzależności łączących ludzi i miejsca, czyli wzajemnych powiązań i przenikania systemów kulturowych, środowiskowych, ekonomicznych, społecznych, politycznych i technologicznych. Szczególny nacisk kładziony jest przy tym na tłumaczenie przyczyn i konsekwencji zjawisk oraz wpływu jednostki na globalne procesy i globalnych procesów na jednostkę. Biorąc pod uwagę powyższe założenia tematyka dotycząca zmian klimatycznych idealnie wpisuje się w cele edukacji globalnej. Należy jednak pamiętać, że przywołane fragmenty definicji edukacji globalnej formułują wymóg wieloaspektowego przedstawiania problemów współczesnego świata. Oprócz zwrócenia uwagi na podział współczesnego świata na globalną Północ i globalne Południe konieczne jest zatem dążenie do rozbudowania narracji i możliwie szerokie, wielowątkowe, a nawet interdyscyplinarne podejście do omawianej tematyki.

Nawiązując do wcześniej poruszonego wątku, można zatem zauważyć, że dane dotyczące ilości ton dwutlenku węgla corocznie wprowadzanych do atmosfery m.in. poprzez stosowanie niezrównoważonych źródeł energii (paliw kopalnych) w przemyśle i transporcie, warunków uprawy i hodowli w rolnictwie oraz niezrównoważonego gospodarowania zasobami naturalnymi tłumaczą zjawisko zastraszającego tempa w jakim wzrasta średnia temperatura Ziemi. Omawiając polityczne, gospodarcze, społeczne, ekonomiczne i kulturowe przyczyny rabunkowej działalności człowieka warto posłużyć się konkretnymi przykładami (np. co sprawia, że niektóre państwa upierają się przy wykorzystaniu paliw kopalnych; kto korzysta na niezrównoważonych sposobach produkcji i konsumpcji?).

W ramach zajęć z edukacji globalnej szczególnie rozbudowane powinno być omówienie skutków związanych ze zmianami klimatycznymi wywołanymi działalnością człowieka. Warto więc zwrócić uwagę, że wzrost średniej temperatury Ziemi ma bezpośredni wpływ na malejącą różnorodność biologiczną. Wyginanie gatunków roślin i zwierząt zaburza równowagę ekosystemów lądowych. Rosnąca temperatura wody oraz zakwaszenie oceanów powoduje blaknięcie i obumieranie koralowców, co w połączeniu z erozją wybrzeża zagraża zasobom rybnym, stanowiącym źródło pożywienia dla ludzi. Rosnąca temperatura i towarzyszące jej ekstremalne zjawiska pogodowe (susze, powodzie, fale upałów, burze) stanowią znaczące utrudnienie dla produkcji żywności. To prowadzi do wzrostu ilości ludzi, zwłaszcza dzieci, cierpiących na głód i niedożywienie oraz nasilenia migracji spowodowanych ucieczką przed zagrożeniami naturalnymi oraz koniecznością poszukiwania minimalnych warunków bytowych – pożywienia i schronienia. Szczególnie zagrożeni są mieszkańcy terenów położonych w dorzeczach i na terenach wyspiarskich. Wzrost poziomu mórz zwiazany jest z ryzykiem podtopień, czego skutkiem jest niszczenie infrastruktury mieszkalnej oraz stworzenie zagrożenia epidemiologicznego (warunków do rozprzestrzeniania się chorób zakaźnych). Jednocześnie zaburzenia w naturalnych spływach wody z lodowców górskich wpływają na ogólny deficyt wody pitnej i używanej w rolnictwie uniemożliwiając produkcję żywności oraz powodując wzrost prawdopodobieństwa wybuchu konfliktów na tym tle.

Powyższe ukazanie problemu stanowi jedynie przykład i nie jest, oczywiście, wyczerpujące. Służy jedynie zobrazowaniu na czym polega wieloaspektowość podejścia do omawianych tematów, którego wymaga edukacja globalna.

Etyczne przedstawianie globalnego Południa i jego mieszkańców

Na koniec warto podkreślić, że elementem szczególnie istotnym, a często zapominanym lub świadomie pomijanym, jest dbałość o etyczne przedstawienie globalnego Południa i jego mieszkańców. W dużym uproszczeniu można powiedzieć, że „etyczne” oznacza, w przypadku edukcji globalnej: przełamujące stereotypy i uprzedzenia oraz wyrażające szacunek do drugiego człowieka poprzez poszanowanie jego godności. Na gruncie tematyki związanej ze zmianami klimatycznymi, podobnie jak w przypadku innych zagadnień, podstawowym wyzwaniem jest unikanie sensacji, wzbudzanie solidarności oraz przedstawienie problemu w możliwie jak najszerszym kontekście tak, aby ułatwiać rozumienie jego przyczyn i skutków. Niewskazane jest epatowanie problemami, gdyż możemy osiagnąć efekt odwrotny do zamierzonego i zniechęcić odbiorców do podjęcia odpowiedzialnych działań na rzecz zrównoważonego rozwoju. Warto natomiast podkreślić, że wiele naszych codziennych decyzji przekłada się na wzrost emisji gazów cieplarnianych, a zatem to, czy nasz posiłek zawiera mięso, albo czy zrezygnujemy z samochodu na rzecz komunikacji miejskiej lub roweru przekłada się na jakość życia nie tylko w naszej najbliższej wspólnocie, ale i w krajach globalnego Południa.

Karolina Kudyba